ԴԱՍ ԺԲ. Անցյալ կատարյալ ժամանակաձև Ներգործաձև և կրավորաձև խոնարհումներ

1.      Հիշիր գրաբարյան անցյալ կատարյալի ներգործաձև և կրավորաձև վերջավորությունները.

                    ներգործաձև                                                                  կրավորաձև

                   պահեց - ի                                                                      պահեց - այ

                   պահեց - եր                                                                    պահեց - ար

                   պահեաց -                                                                      պահեց - աւ 

                    պահեց - աք                                                                   պահեց - աք

​                   պահեց-էք/իք                                                                  պահեց - այք

                   պահեց- ին                                                                     պահեց - ան

1. Համեմատիր, որոշիր ընդհանրություններն ու տարբերությունները Ե խոնարհման պարզ և ածանցավոր բայերի դեպքում.

աշխարհաբար     գրաբար                   աշխարհաբար      գրաբար

                                  առաքել                                       ելնել                      ելանել 

                       առաքեցի               առաքեցի                    ելա                        ելի

                      առաքեցիր            առաքեցեր                  ելար                      ելեր

                       առաքեց                 առաքեաց                   ելավ                      ել

                    առաքեցինք          առաքեցաք                 ելանք                    ելաք

                    առաքեցիք             առաքեցէք/իք/           ելաք                      ելէք/իք/

                    առաքեցին             առաքեցին                  ելան                      ելին        

ՀԻՇԻՐ, որ գրաբարում Ե խոնարհման բոլոր բայերը անցյալի հիմքից կազմվող ժամանակաձևերում /անցյալ կատարյալ, երկրորդ ապառնի, բուն հրամայական, հորդորական հրամայական/ խոնարհվում են ներգործաձև, իսկ ներգործական սեռի բայերը ըստ անհրաժեշտության կարող են խոնարհվել նաև կրավորաձև: Ե խոնարհման չեզոք սեռի բայերը կրավորաձև չեն խոնարհվում:

2.Համեմատիր, ուշադրություն դարձրու ներգործաձև և կրավորաձև խոնարհումների ձևային և իմաստային տարբերություններին.

                   ներգործաձև                                                                  կրավորաձև

աշխարհաբար     գրաբար                               աշխարհաբար      գրաբար

 բուժեցի                 բուժեցի                                բուժվեցի                բուժե

  բուժեցիր               բուժեցեր                              բուժվեցիր              բուժեցար

    բուժեց                   բուժեաց                               բուժվեց                   բուժեցաւ

     բուժեցինք             բուժեցաք                             բուժվեցինք            բուժեցաք

    բուժեցիք               բուժեցէք/իք/                        բուժվեցիք              բուժեցայք

   բուժեցին               բուժեցին                               բուժվեցին              բուժեցան    

            Ծանոթություն:  Երբ անցյալի հիմքը պարզ է և միավանկ /արկանել – արկ, տեսանել – տես, թողուլ - թող/,  ներգործաձև խոնարհման եզակի թվի երրորդ դեմքում /որը վերջավորություն չունի/ որպես կանոն հիմքին սկզբից ավելանում է  ե /երբ բառը սկսվում է բաղաձայնով՝ հարցանել – հարց – եհարց/  կամ  է /երբ բառը սկսվում է ձայնավորով՝ անցանել – անց – էանց/. օրինակ՝ հանի, հաներ, եհան, հանաք, հանէք, հանին.  ածի, ածեր, էած, ածաք, ածէք, ածին:

Վարժություն  28.  Ե խոնարհման հետևյալ բայերը խոնարհիր անցյալ կատարյալ ժամանակաձևով /ըստ հնարավորության՝ նաև կրավորաձև/. 

          արկանել, կարգել, բեկանել, բերել, բրել, գրաւել, զարդարել, իջանել, լուցանել, խնդրել, կաքաւել, հասանել, հերկել, մտանել, պահել, սիրել, վազել, քայլել:

3. Ուշադրություն դարձրու, որ Ա  և  ՈՒ խոնարհումների պարզ բայերը անցյալի հիմքից կազմվող ձևերում խոնարհվում են ներգործաձև, իսկ ներգործական սեռի բայերը ըստ անհրաժեշտության կարող են խոնարհվել նաև կրավորաձև:

                                  ներգործաձև                                                                      կրավորաձև

                     աղալ             գնալ                                                           աղալ                      գնալ       

                    աղացի          գնացի                                                        աղացայ                   -

                    աղացեր        գնացեր                                                      աղացար                  - 

                    աղաց            գնաց                                                           աղացաւ                   -

                    աղացաք      գնացաք                                                      աղացաք                   -    

                    աղացէք       գնացէք                                                        աղացայք                  -   

                    աղացին       գնացին                                                       աղացան                   -

         Ծանոթություն: ա/ գթալ, յուսալ, փութալ, խիթալ /կասկածել, վախենալ/ բայերը խոնարհվում են կրավորաձև, բ/ մի շարք բայեր, անկախ սեռից, խոնարհվում են և ներգործաձև, և կրավորաձև, գոռալ, դողալ, եռալ, խոկալ, հոգալ, շողալ, ոռնալ, որսալ, ջանալ և այլն:

5, Ուշադրություն դարձրու, որ Ա  և  ՈՒ խոնարհումների ածանցավոր բայերը անցյալի հիմքից կազմվող ձևերում խոնարհվում են կրավորաձև:

                             մոռանալ                                      ջեռնուլ

                             մոռացայ                                      ջեռայ

                             մոռացար                                     ջեռար

                             մոռացաւ                                      ջեռաւ

                             մոռացաք                                      ջեռաք

                             մոռացայք                                     ջեռայք

                             մոռացան                                      ջեռան

          Ծանոթություն: ա/ Ա խոնարհման բանալ, բառնալ, թանալ, լուանալ, մերկանալ բայերը ներգործական իմաստով խոնարհվում են ներգործաձև, կրավորական իմաստով՝ կրավորաձև, այդպես նաև ՈՒ խոնարհման  առնուլ, ընկենուլ, լնուլ, խնուլ բայերը:

Վարժություն  29.  Ա  և  ՈՒ խոնարհումների հետևյալ բայերը խոնարհիր անցյալ կատարյալ ժամանակաձևով. 

          անսալ, թողուլ, գողանալ, զբօսնուլ, զարմանալ, հեղձնուլ, զգալ, իմանալ, առնուլ, խայտալ, կիզուլ, խնդալ, արգելուլ:

6. Նկատի ունեցիր, որ Ի խոնարհման բայերը խոնարհվում են միայն կրավորաձև.

         կամել                                             անկանել 

         կամեցայ                                       անկայ

         կամեցար                                      անկար

         կամեցաւ                                       անկաւ

         կամեցաք                                       անկաք

         կամեցայք                                      անկայք

         կամեցան                                       անկան

          Վարժություն  30.   Ի խոնարհման հետևյալ բայերը խոնարհիր անցյալ կատարյալ ժամանակաձևով.

          բազմել, բուսանել, ծնանել, ծիծաղել, նստել, շիջանել, ուսանել, սկսանել, հայել, շրջել, սասանել, մեռանել, խորհել:

   6.   Ուշադրություն դարձրու, որ անցյալի հիմքի Ի թույլ բաղադրիչը /նման բաղադրիչ ունեցող բայերը անցյալ կատարյալում խոնարհվում են կրավորաձև/ վերջավորություններից առաջ դառնում է Ե.

         հանգչել /հանգի/                                  զարթնուլ /զարթի/ 

         հանգեայ                                               զարթեայ

          հանգեար                                             զարթեար

          հանգեաւ                                              զարթեաւ

          հանգեաք                                              զարթեաք

          հանգեայք                                             զարթեայք

          հանգեան                                              զարթեան        

Վարժություն  31.   Ի թույլ բաղադրիչ ունեցող հետևյալ բայերը խոնարհիր անցյալ կատարյալ ժամանակաձևով.

          այտնուլ,  թռչել, մատչել, մածնուլ, ցասնուլ, երկնչել, կորնչել, հարթնուլ, քաղցնուլ, մարտնչել, ուռնուլ, յարնչել, ոստնուլ:

Վարժություն  32.  Թարգմանիր աշխարհաբար.

Փոշոտեցան և ծխոտեցան սրահակք և սրսկապանք նորեկ հարսանց, և սարդիոստայնք ձգեցան ի սենեակս առագաստաց նոցա: Աչօք իւրեանց տեսին զյափշտակութիւն արարոց իւրեանց: Առան գանձք իւրեանց յարքունիս, և ոչ մնացին ամենևին զարդք երեսաց իւրեանց: Սևացեալ ներկան մորթք մարմնոյ նոցա: Մոռացան զկանացի տկարութիւն: Հատին կտրեցին և ընկեցին զմահաբեր արմատս նորա: Խոնարհութեամբ կռփեցին զամբարտաւանութիւն, և նովին խոնարհութեամբ հասին երկնաւոր բարձրութեանն: Հատին զարմատս  ագահութեան, և չորացան մահաբեր պտուղք ոստոց նոցա:  Մատամբք իւրեանց վաստակեցին և կերակրեցան:  Կերան գազանք զմարմինս դիականցն և գիրացան: Կուզ կերեալ՝ ուռեաւ որպէս զարջ: Գայլ, քանզի շատակեր էր, պայթեաց:  Եւ արջ ի սովոյ մեռաւ: Մկունք, քանզի շատ կրեցին ի ծակսն, ոտքն մաշեցան:  Հեծաւ արի արքայն Արտաշէս ի սեաւն գեղեցիկ: Քեզ ասեմ, այր քաջ Արտաշէս, որ յաղթեցեր քաջ ազգին Ալանաց:  Ապա Գնել պատանեակն էառ զնա ի կնութիւն իւր: Եւ համբաւ գեղեցկութեան աղջկանն ընդ վայրսն տարածեցաւ:  Վասն զի ըստ բանից չարախօսացն ոչ ինչ գտաւ ի քեզ չարութիւն: Եւ յետ այսորիկ էառ իւր Արշակ զկինն սպանելոյն զՓառանձեմն: Բայց ծնաւ ապա Փառանձեմ թագաւորին ուստր մի, և կոչեցին զանուն նորա Պապ, և սնուցին զնա, և ի չափ հասուցին:

1. Գրավոր շարադրիր դասի ամբողջական բովանդակությունը՝ ներկայացված նյութից օրինակներ բերելով և պատասխանելով հետևյալ հարցերին.

1. Որո՞նք են գրաբարյան անցյալ կատարյալի ներգործաձև վերջավորությունները:
2. Որո՞նք են գրաբարյան անցյալ կատարյալի կրավորաձև վերջավորությունները:
3.  Ինչպե՞ս  են խոնարհվում Ե խոնարհման բայերը անցյալ կատարյալում:
4. Ե խոնարհման ո՞ր բայերն են խոնարհվում միայն ներգործաձև:
5. Ինչպե՞ս  են խոնարհվում Ա և ՈՒ խոնարհումների պարզ բայերը անցյալ կատարյալում:
6. Ինչպե՞ս  են խոնարհվում Ա և ՈՒ խոնարհումների ածանցավոր բայերը անցյալ կատարյալում:
7. Ինչպե՞ս  են խոնարհվում Ի խոնարհման բայերը անցյալ կատարյալում:
8. Ներգործաձև խոնարհման եզակի թվի երրորդ դեմքի ձևի սկզբից ե՞րբ է ավելանում  է  կամ  ե:
9. Ինչպե՞ս  են խոնարհվում Ի թույլ բաղադրիչ ունեցող բայերը անցյալ կատարյալում:
10. Բայի ո՞ր սեռերի իմաստներ կարելի է արտահայտել ներգործաձև վերջավորություններով, և ո՞ր սեռերի իմաստներ՝ կրավորաձև վերջավորություններով: