2025 թ․ հաշվետվություն

 

 

 

       «Հայ բարբառների ուսումնասիրություն» թեմայի շրջանա­կում (ղեկ.` բ.գ.դ. Վ. Կատ­վալյան) կարևորվել է հատկապես «Հա­յոց լեզվի բարբառագիտական ատլաս»-ի կազմման աշխա­տանք­ների սկսումը և Գեղարքունիքի մարզին նվիրված Ա․ պրակի պատ­րաստումն ու հրապարակումը (հեղինակ՝ Վ․Կատվալյան)։ Հայ իրականության մեջ առաջին անգամ լույս է տեսել տարա­ծա­շըր­ջանային բարբառագիտական ատլաս՝ շուրջ 7 տասնյակ զու­գա­բա­նությունների ներառումով, 2 ընդհանուր բնույթի և 65 զուգա­բա­նական քարտեզներով, մոտ ինը տասնյակ բնակավայրերի ընդ­գըր­կումով։ Յուրաքանչյուր քարտեզ ունի մեկնաբանություններ, որոնք վերաբերում են զուգաբանությունների արտահայտությանը ինչ­պես ընդհանուր բարբառային հայերենում, այնպես էլ մարզի խոս­վածքներում։ Աշխատանքը երկլեզվյան է՝ հայերեն և անգլե­րեն, որը թույլ կտա նաև այլալեզու հետազոտողներին՝ ծանո­թա­նալու ներ­կայացված նյութին և օգտվելու դրանից։

       «Հայոց լեզվի պատմական զարգացման հարցեր» թեմայի շըր­ջա­նակում (ղեկ.՝ բ.գ.թ. Գ. Մխիթարյան) ավարտվել է ««Հանդէս բա­­նաստեղծաց» խորագրով ձեռագիր բառարաններ (ԺԳ-ԺԸ դա­րեր)» աշխատանքը: Քննվել են Մաշտոցի անվան Մատենա­դարա­նում պահվող «Հանդէս բանաստեղծաց» խորագրով միջնադա­ր­յան ձե­ռա­­գիր բառարանների 63 գրչագիր տարբերակներ: Այդ բա­ռարան­ները իրենց ստեղծման ժամանակի լեզվական վիճակը, մաս­նա­վո­րապես բառապաշարային իրողությունները հարազա­տո­րեն ներ­կայացնող արժեքավոր հավաքածուներ են, որոնց պա­րունա­կած նյութը առաջին անգամ գիտական շրջանառության մեջ է դրվել և բազմակողմանի (և՛ բանասիրական, և՛ լեզվաբանական հայե­ցա­կե­տերով) քննության ենթարկվել: Հայ մատենագրության բ­նա­­գրա­յին օրինակների համեմատությամբ մանրամասնորեն դի­տարկ­վել են գրչագրերում առկա բառիմաստների փոփոխութ­յուն­ները, նո­րա­կազմությունները, առանձնացվում և քննվել են բար­բառային ի­րո­ղութ­յուն­ները, փոխառյալ բառերը, օտարաբառ կազ­մու­թյուն­նե­րը։

          «Ընդհանուր ու համեմատական և կիրառական լեզվա­բա­նու­թյան հարցեր» թե­մայի շրջանակում (ղեկ.` բ.գ.դ. Վ. Համբար­ձում­յան) ավարտվել է «Անարկներ գրական հայերենի պատմության» մե­նագրությունը։ Այն ընդգրկում է գրական հայերենի պատմու­թյան առանցքային հարցեր, որոնց լուծումն ունի կարևոր նշանա­կու­թյան ընդհանրապես մեր լեզվի և այն կրող հանրության պատ­մամշակութային ինքնատիպ առաջընթացի վերաբերյալ նոր և ավելի առարկայական պատկերացում ունենալու տեսանկյունից։ Աշխատանքը բնագրագիտական-լեզվաբանական քննություն է, որն առնչվում է գրավոր ժամանակաշրջանի հին, միջին և նոր շըր­ջանների լեզվական ընտրված, մինչև օրս չուսումնասիրված նյու­թերին:

 

Բ. ԲԱԶԱՅԻՆ ‎ Ֆ‎ԻՆԱՆՍԱՎՈՐՄԱՄԲ ՍՏԱՑՎԱԾ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԱՐԴՅՈՒՆՔՆԵՐ

       «Հայ բարբառների ուսումնասիրություն» թեմայի շրջանա­կում (ղեկ.` բ.գ.դ. Վ. Կատ­վալյան) ավարտվել է «Արցախ-Սյունիքի բարբառային բառապաշարը» թեմայի հետազոտությունը։ Դի­տարկ­վել և մեկնաբանվել են բառերի իրադրական տարբերակներ, պարսկական փոխառյալ բառակապակցություններ Ճահուկ-Վայ­քի միջբար­բառում: Կատարվել են բարբառային բառերի ստուգա­բանություններ: Քննության են ենթարկվել Կռզենի բարբառի բա­ռա­պաշարի մի շարք առանձնահատկություններ, հինհայերենյան բա­ռա­շերտի որոշ բառանուններ։ Դիտարկվել են Շիրակի խոս­վածքի բուսանուններն ըստ Ա. Մխիթարյանցի բառարանի։ Ներ­կա­յացվել են Լոռու խոսվածքի բառապաշարի որոշ առանձնա­հատ­կու­թ­յուն­ներ։ Անդրադարձներ են կատարվել էպոսի պատում­ների լեզվին, դիտարկվել է բարբառային մի շարք իրողություն­նե­րի արտահայ­տու­թյունը դրանցում: Կատարվել է արևմտահայ խմբակցության բարբառային միավորներից մեկի՝ Ֆուռնոս Ուլ­նի­ա­յի խոսվածքի հնչյու­նա­քերականական համակարգերի քննու­թյուն: Կազմվել է Ռշտունիքի բարբառային հայերենի ընդհանուր բնութագիրը։ Դի­տարկ­վել են Խոյի բարբառի գործածության յու­րահատ­կութ­յուն­ները, ինչպես նաև Արարատյան և Խոյ-Մարա­ղայի բարբառա­խըմ­բերի բարբառամիջյան առնչությունները Նախի­ջևանի տարածքում։ Քննվել է Արարատյան բարբառի և Լոռու խոս­վածքի փոխհա­րա­բե­րությունների հարցը։ Համեմատվել են Արարատյան և Խոյ-Մա­րա­ղայի բարբառախմբերի անկատար ժա­մա­նակաձևերը, ձևավորվել է համեմատական բնութագիրը։ Աշ­խա­տանքներ են ծավալվել Մշո և Սասունի բարբառների հնչյու­նական համակար­գերի զուգադ­րա­համեմատական քննության ուղղությամբ:

       Քննվել են Ղարաբաղի բարբառի ուսումնասիրության ուղ­ղու­թյամբ 20-րդ դարում կատարված աշխատանքները, դիտարկ­վել են Ա․ Ղարիբյանի, Ա․ Գրիգորյանի, Գ․ Ջահուկյանի, Ս․ Աբրա­համ­յա­նի, Կ․ Դավթյանի, Ա․ Պողոսյանի, Ա. Մարգարյանի կողմից բար­բա­ռի և նրա ենթաբարբառների հնչյունաբառաքերականական օրի­նա­չափությունների հետազոտության հարցերը։ Ներկայացվել են հայ եկեղեցու կողմից տարված աշխատանքները բարբառների պահպանման ու ուսումնասիրության ուղղությամբ։

         Մուտքագրվել են երեք տասնյակ տետրերի քերականական զու­գաբանություններին վերաբերող նյութեր: Ընթացել են բարբա­ռային ձայնադարանի համալրման աշխատանքներ: Կատարվել են գիտարշավներ, դաշտային աշխատանքներ՝ բարբառային նոր նյութի հավաքման նպատակով:

        Հետազոտությունների արդյունքները ամփոփվել են մեկ մե­նագրությունում և երկու տասնյակից ավելի հոդվածներում: Գի­տա­­չափական բարձր վարկանիշ ունեցող և միջազգային շտե­մա­րաններում ընդգրկված ամսագրերում հրապարակումները հինգն են:

        «Հայոց լեզվի պատմական զարգացման հարցեր» թեմայի շրջանակում (ղեկ.` բ.գ.թ. Գ.Մխիթարյան) վեր են հանվել ու մեկ­նա­բանվել լեզվի զարգացման տարբեր փուլերում հայերենի բառային կազմի և քերականական կառուցվածքի մի շարք փոփոխու­թյուն­ներ և դրանց կատարման օրինաչափություններ։ Կատարվել են գրաբարյան որոշ բառերի մեկնություններ, ստուգաբանութ­յուն­ներ, ինչպես նաև XV դարի երկերում գործածված օտար ծագման բա­ռերի դասակարգում և ուսումնասիրություն։ Հետազոտվել են ան­տիպ ձեռագիր քերականությունները: Քննվել են «Հանդէս բա­նաս­տեղծաց» խորագրով ձեռագիր բառարանների (ԺԲ-ԺԶ դարեր) բա­ռային տարբերակները և զուգաձևերը: Ամփոփվել է Գ. Տաթևա­ցու երկերում առկա տերմինային բառերի ուսումնասիրությունը: Կա­տարվել է Ն. Շնորհալու հանելուկների լեզվական առանձնա­հատ­կությունների հետազոտություն: Ուսւմնասիրվել են Աստվա­ծա­շնչյան դարձվածքները հունարենի և եբրայերենի համեմատու­թյամբ:

Հետազոտությունների արդյունքները ամփոփվել են մեկ մե­նագրությունում և երկու տասնյակից ավելի հոդվածներում: Գի­տա­չափական բարձր վարկանիշ ունեցող և միջազգային շտ­եմա­րաններում ընդգրկված ամսագրերում հրապարակումները եր­կուսն են:

         «Ընդհանուր ու համեմատական և կիրառական լեզվա­բա­նու­թյան հարցեր» թե­մայի շրջանակում (ղեկ.` բ.գ.դ. Վ. Համբար­ձում­յան) ուսումնասիրություններ են կատարվել ընդհանուր ու կի­րա­ռական և համեմատական ու տիպաբանական լեզվաբա­նու­թյան ոլորտներում: Հետազոտական աշխատանքներ են ծավալվել թվա­յին լեզվաբանության, մասնավորապես՝ լեզվաբանության տե­սու­թյան և կաղապարների ու արհեստական բանականության ուսում­նասիրության ուղղությամբ: Շարունակվել է հայերենի և տարածա­շրջանի մի շարք լեզուների համեմատական և տիպա­բա­նական ու­սումնասիրությունը: Կատարվել է հայերենի և թոխա­րա­կան լեզու­ների համեմատություն: Քննվել են հայ-ալբանական բառային ընդ­հանրությունները, հնդեվրոպական նախաձևերի ար­տացոլման հնչյունական և իմաստային տարբերությունները։ Ու­սումնասիրվել է ապառնիության իմաստի քերականական արտա­հայ­տությունը ընդհանուր լեզվաբանության ու տիպաբանության դիտանկյունից հայերենի արևելյան խմբակցության բարբառ­նե­րում։ Հետազոտվել են հայերենում ռուսերենի միջնորդությամբ կա­տարված արաբա­կան փոխառությունները։ Կատարվել է հայերենի և տարածշրջանի

լեզուների համեմատական և տիպա­բա­նական ուսումնասիրու­թ­յուն. երկնոլորտին առնչվող տերմինների ստուգաբանություն։ Ու­սումնասիրվում է հակադրության դրսևո­րումը լեզվում և հատ­կա­պես բառապաշարում։ Ուսումնասիրվել են ներհականիշների տե­սակները հայերենի բառապաշարում և առաջարկվել է դրանց հե­ղի­նակային դասակարգում։

Հետազոտությունների արդյունքները ամփոփվել են մեկ մե­նագրությունում և մեկ տասնյակից ավելի հոդվածներում: Գի­տա­չափական բարձր վարկանիշ ունեցող և միջազգային շտե­մա­րան­ներում ընդգրկված ամսագրերում հրապարակումը մեկն է:

         Կիրառական լեզվաբանության բնագավառում կատարվել է կիրառական և հա­մա­կարգ­չային լեզվաբանական խնդիր­ների քըն­նություն։ Շարունակվել են հետա­զո­տություն­ները հա­յե­­րենի փոր­ձա­ռական հնչյունա­բա­նու­թյան բնագավառում: Ուսումնասիրվել են հանրալեզվաբանության և հնչյունաբանության կապը, սոց­իա­լական գործոնների ազդեցությունը հնչյունական փոփոխու­թյուն­նե­րի վրա՝ պայմանավորված տարիքով և սեռով։ Կատարվել է հա­յերենի և անգլերենի ձայնավորական համակարգերի քննություն։ Աշ­­խատանքներ են տարվել երկլեզվության, նյարդալեզվա­բա­նության խնդիրների հետազոտության ուղղությամբ։ Հետազոտվել է Լեզվական ցուցիչների և խոսքային հմտությունների դերը ա­ֆեկտիվ ու նյարդային խանգարումների ախտորոշման ու հաղթա­հարման գործում։ Քննվել են իմաստների անհատական և հան­րային ընկալման յուրահատկությունները արաբերենում և հայե­րե­նում։ Մշակվել է միջգիտակարգային հետազոտական ծրագիր՝ «Տե­ղահանված բնակչության հոգեկան առողջության, հաղոր­դակց­ման հմտությունների և լեզվական ադապտացիայի գնահատում՝ բար­բառի, սոցիալական ինտեգրման և վերականգնողական ռազ­մա­վա­րությունների վերլուծությամբ», որի իրականացումը արդեն սկսվել է նյարդահոգելեզվաբանական լաբորատորիայի գործու­նեու­թյան շրջանակում։

       Հետա­զոտությունների արդյունքները ամփոփվել են մեկ մե­նա­գրությունում և մեկ տասնյակից ավելի հոդվածներում:

        «Արդի արևելահայերենի և արևմտահայերենի ուսումնա­սիր­ման և կանո­նարկման խնդիրներ» թեմայի շրջանակում (ղեկ.` բ.գ.թ. Թ. Ասոյան) ուսումնասիրություններ են կատարվել հայե­րե­նի ոլոր­տա­յին տերմինաբանության ուղղությամբ, քննվել են արդի հա­յե­րենի շարահյուսական առանձին կառույցներ: Ուսում­նա­սիր­վել են հայ լեզվաբանների անդրադարձները հայերենի բառա­կազմության տեսական խնդիրներին: Ուսումնասիրվել են լեզվի հարցերը XIX դարի պարբերական մամուլում։ Հետազոտվել են հատկական փո­խառություն­ները, հայերենի բժշկագիտական տեր­մին­ները, բառա­պաշարի շերտերի ոճական կիրառությունները, ռազմական ոլոր­տի բառերը գեղարվեստական գրականության մեջ: Կատարվել է «խաղ» և «պար» հասկացություններ նշող բա­ռանվանումների քըն­նու­թյուն, կազմվել է «Հագուստ» իմաստային դաշտի բառարան։ Ուսումնասիրվել է ժամանակակից հայերենի բառա­կազմության ուսմունքը։ Կատարվել է Արցախի տեղանուն­նե­րի լեզվաբանական քննություն, ուսումնասիրվում են տեղա­նուն­ների անվանակոչման սկզբունքները, պայմանները և գոր­ծոն­ները։ Հետազոտվել են Ղա­րա­բաղի բարբառի՝ ռուսերենից փո­խա­­ռ­յալ բառերը։ Քննվել են ժամանակակից հայերենի դարձվա­ծա­յին միավորների ձևաի­մաս­տային խմբերը, դիտարկվել են Ղա­րաբաղի բարբառի դարձվա­ծա­յին միավորների ուսուցման մեթո­դական հնարները։ Ուսում­նա­սիր­վել են զուգաձևությունները ժա­մա­նակակից հայերենի ձևա­բա­նական համակարգում։ Դիտարկվել են արդի հայերենի լեզվական նորմի ճշգրտման հարցերը։ Հետա­զոտվել է սփյուռքահայ հեղի­նակ­ների խոսքարվեստը։ Քննվել են «մեղր» և «մեղու» բաղադ­րիչ­ներով կազմությունները «Նոր բառեր» պրա­կաշարում։ Կատարվել է հայերենի «տալ» բայի իմաս­տա­գոր­ծառական քննություն։ Ուսում­նասիրվել է արհեստական բանա­կա­­նության տեխնոլո­գիա­ների կի­րա­ռությունը բառարանա­գրու­թ­յան բնագավառում, մասնավորա­պես՝ էլեկտրոնային բառարանա­գրու­թյան մեջ և բառիմաստի բա­ցա­տ­րության գործընթացում։

        Ուսումնասիրվել է բառակազմական պատճառաբան­վա­ծու­թյունը արևմտահայերենում, կատարվել է բառապաշարի զու­գադ­րական քննություն։ Քննվել են ներգործական բայերի խնդրա­ռու­թյան հիմնահարցերը։ Դիտարկվել է արևմտահայերենի վիճա­կը Հայաստանի Հանրապետությունում (21-րդ դար)։ Կատարվել է ոչ նյութական խոսքի մասերի բառարանագրման առանձնահատ­կությունների ուսումնասիրություն։ Հետազոտվել են նաև օտարա­բանությունների խնդիրները արդի արևմտահայերենում։ Շարու­նակվում են մշակվել արևմտահայերենի կանոնարկման և հա­տուկ անունների տառադարձման սկզբունքները։ Աշխատանքներ են տար­վում ուսումնասիրելու լեզուների վտանգվածության հար­ցը հանրալեզվաբանական հայեցակետով։ Հետազոտվում են թուր­քե­րեն-արևմտահայերեն երկլեզվության խնդիրները։ Ուսումնա­սիր­վում են պոլսահայ մամուլը և արդի հրապարակումները։ Աշ­խա­տանքներ են տարվում նաև լեզուների պահպանման միջազ­գային փորձի ուսումնասիրության ուղղությամբ:

      Հետա­զոտությունների արդյունքները ամփոփվել են մեկ մե­նագրությունում, մեկ ժողովածուում և մեկ տասնյակից ավելի հոդ­վածներում:

 

         «Լոռու մարզի բարբառային համապատկեր» թեմատիկ ծրա­գրով (ղեկ.՝ բ.գ.դ. Վ.Կատվալյան) կատարվել են գիտարշավներ Լո­ռու մարզ, շուրջ 3 տասնյակ բնակավայրերից հավաքվել է ուսում­նասիրության համար անհրաժեշտ նյութ: Դիտարկվել են ինչպես խոսվածքի ընդհանուր առանձնահատկություններ, այն­պես էլ ա­ռանձին բնակավայրերին բնորոշ հետաքրքրական հն­չյու­նա­քերա­կանական հատկանիշներ, բառակազմական և բառի­մաստային յու­րօրինակություններ։ Աշխատանքների ավարտին որոշվել են մար­զում գործածվող բարբառների ընդգրկման սահ­մանները, ընդհանուր գծերով նկարագրվել են այդ միավորները և խմբա­վոր­վել մարզում դրանց դրսևորումները:

         «Գորիսի տարածաշրջանի բարբառը, բանահյուսությունը, տե­­ղա­նունները, տոհմանունները» ծրագրով (ղեկ․՝ բ․գ․թ․ Մ․ Քու­­մունց) բարբառային, բանահյուսական, ազգագրական, պատ­մա­կան, հ­նա­գիտական ուսումնասիրություններ են կատարվել Սյու­նիքի մարզում։

       «Հայերեն լեզվամտածողության ձևավորման գնահատման հո­գե­չափական փաթեթի ստեղծում» ծրագրով (ղեկ․՝ բ․գ․թ․ Ս․ Հով­հան­­նիսյան) մշակվել է թեսթի առաջին մակարդակի փորձնական տարբերակը։

 

      «Արդի արևելահայերենի և արևմտահայերենի ուսում­նա­սիր­ման և կանո­նարկման խնդիրներ» թեմայի շրջանակում (ղեկ.` բ.գ.թ. Թ. Ասոյան) հրապարակվել է «Նոր բառեր»-ի Թ պրակը, ո­րում ար­ձանագրված են բացատրական և նորաբանությունների բառա­րան­ներում չվկայված բառեր։

     Հրապարակվել է «Ընդհանուր լեզվաբանություն. գործ­նա­կան աշխատանքների ձեռնարկ»-ը, որը միտված է նպաստելու ուսա­նողների ինքնուրույն աշխատանք կատարելուն, նրանց գործնա­կան հմտությունների զարգացմանը։ Ձեռնարկը կարող է օգտա­կար լինել ընդհանուր և հայ լեզվաբանությամբ հետաքրքրվող­նե­րի հա­մար։

      Հրապարակվել է «Արդի հայերենի բառագիտության, քերա­կա­նության և ոճագիտության հարցեր» աշխատանքը՝ նվիրված ար­դի հայերենի կանոնարկման խնդիր­ներին, ոճական առանձ­նա­հատ­­կություններին։

     «Ընդհանուր ու համեմատական և կիրառական լեզվաբա­նու­թյան հարցեր» թե­մայի շրջանակում (ղեկ.` բ.գ.դ. Վ. Համբարձում­յան) մշակվել և կազմակերպվել է «Ենթագիտակցությունից լեզ­վա­գիտակցություն և հաղորդակցում․ եռափուլ լաբիրինթոս» գի­տա­­գործնական մոդելը, որը ներկայացվել է «Հոգեբանական վեր­նի­սաժ. Expo-25» միջոցառմանը: Մոդելը հնարավորություն է ընձ­ե­ռել ստանալու բազմաբնույթ դիտարկումներ՝ լեզվամտածո­ղու­թ­­­­յան, ներ­քին հաղորդակցական դինամիկայի և ընկալողական գոր­ծըն­թաց­ների իրազեկման առնչությամբ։

       Լեզվի ինստիտուտի և ԵՊՀ հոգեբանության գիտահետա­զո­տական կենտրոնի գործակցությամբ հրապարակվել է «Հեքիաթի հոգելեզվաբանական կիրառությունը» գիրքը, որում ներկա­յաց­ված են հեքիաթաթերապիայի վերաբերյալ հոգելեզվա­բանա­կան և ստեղծագործական հոգեբանության մոտեցումները, հեքիա­թի մի­ջո­ցով իրականացվող հոգեբանական աշխատանքի բնույթն ու առանցքային կողմերը:

       Հրապարակվել է «ՀՀ ԳԱԱ ԼԻ Տեղեկագիրք 2024» գիրքը, որը ներկայացնում է 2024 թ. ՀՀ ԳԱԱ Հ. Աճառյանի անվան լեզվի ինս­տի­­տուտի աշխատակիցների հրապարակած գիտական աշխա­տանք­ների մատենագիտական ցանկերը և հրապարակումների հա­մառոտ բովանդակությունը (հայերեն, անգլերեն, ռուսերեն):

 

 

 

ՀՐԱՊԱՐԱԿՈՒՄՆԵՐ ԵՎ ԺՈՂՈՎԱԾՈՒՆԵՐ

 

        5. «Բառագիտության արդի խնդիրներ․ Հանրապետական գիտա­ժողո­վի նյութեր», Ե., ԼԻ հրատ., 2025, 136 էջ:​https://language.sci.am/sites/default/files/barhagitowtyan_ardi_khndirner_gitazhoghov_2025-21.11.pdf 

        6․«Գրական հայերենը ԶԼՄ-ներում (միջոցառման նյութեր)», Ե., ԳԱԱ ԼԻ հրատ., 2025, 67 էջ։https://language.sci.am/sites/default/files/grakan_hayerene_zlm-ne rowm. pdf  

        7. Կատվալյան Վ․Լ., Հայոց լեզվի բարբառագիտական ատլաս․ պրակ Ա․, Գեղարքունիքի մարզ, Ե․, ԼԻ հրատ․, 2025, 325 էջ։https://language.sci.am/sites/default/files/hayots_lezvi_barbarhagitakan_atlas_gegharkowniki_marz.pdf

        8. «Կիրառական լեզվաբանության հարցեր», պրակ Գ, Ե․, ԼԻ հրատ․, 2025, 185 էջ։ https://language.sci.am/sites/default/files/kirarhakan_lezvabanowtyan_hartserprak_g.pdf.pdf   

        9. Ներսիսյան Վ.Ա., Արդի հայերենի բառագիտության, քերա­կա­նության և ոճագիտության հարցեր, Ե., ԼԻ հրատ., 2025, 132 էջ:​https://language.sci.am/sites/default/files/v._nersisyan_ardi_hayereni_barhagitowtyan_kerakanowtyan_ew_ochagitowtyan_hartser.pdf.pdf

       10. «Ջահուկյանական ընթերցումներ», 1 (22), Ե., ԼԻ հրատ., 2025, 147 էջ։​ https://language.sci.am/sites/default/files/jahowkyanakan_entertsowmner_2025_21.pdf

        11. Սարգսյան Մ.Ա., Միքայելյան Ս.Ա., Բաղրամյան Ս.Ե., Խաչի­բա­բյան Ն.Պ., Հայերենը որպես սփյուռքի լեզու և օտար լեզու. Սանկտ Պետերբուրգի հայ համայնքի օրինակը, Ե., ԱԻԿԱ-Ար­մե­նիա. Ժա­մա­նա­կակից արվեստի ինստիտուտ, 2025, 122 էջ: https://aica-armenia.com/index.php/aica/catalog/view/4/4/102  

       12. Սերգեյ Աբրահամյանի ծննդյան 100-ամյակին նվիրված միջազ­գա­յին գի­տա­ժողովի նյութեր, Ե., ԼԻ հրատ., 2025, 259 էջ:​https://language.sci.am/sites/default/files/sergey_abrahamyani_tsnndyan_100-amyakin_0.pdf 

 

ՈՒՍՈՒՄՆԱԿԱՆ ՁԵՌՆԱՐԿՆԵՐ

      13. Հովհաննիսյան Ս.Գ., Սարգսյան Դ. Յու., Հեքիաթի հոգելեզ­վա­բա­­­նա­կան կիրառությունը, Ե., «ՎԻՎԻԷՄ-ՊՐԻՆՏ» ՍՊԸ հրատ., 2025, 152 էջ:

       14. Ղազարյան Հ.Ս., Ընդհանուր լեզվաբանություն. գործնական աշ­խատանքների ձեռնարկ, Ե․, ԼԻ հրատ․, 2025, 209 էջ։

 

ԳՐԱԽՈՍՎՈՂ ԱՄՍԱԳՐԵՐՈՒՄ ՈՒ ԳԻՏԱԺՈՂՈՎՆԵՐԻ ԳՐԱԽՈՍՎՈՂ ԺՈՂՈՎԱԾՈՒՆԵՐՈՒՄ ՏՊԱԳՐՎԱԾ ՀՈԴՎԱԾ­ՆԵՐ

 

     15. Առաքելյան Կ., Ջրի և ոռոգման գեղարվեստական պատկերը Մի­սաք Մեծարենցի լեզվով, «Էջմիածին», Թ, 2025, էջ 120-128։

     16. Բարսեղյան Ա․Գ․, Խնդրառություն կապակցության եղանակի ընդհանուր բնութագիրը արդի գեղարվեստական արձակում, ԳՊՀ գիտական հոդվածների ժողովածու, Ե., 19, 2025, էջ 345-351։

     17. Բարսեղյան Ա.Գ., Շարահյուսական կապակցման եղանակների ընդհանուր բնութագիրը Ե., ԳՊՀ գիտական հոդվածների ժողո­վա­ծու, 20, 2025, էջ 427-436:

     18. Գևորգյան Գ.Գ․, Կապային կառույցների հոմանիշ ձևեր արդի հա­յերենում, Ե., Ռուս-հայկական (սլավոնական) համալսա­րա­նի «Միջազգային 18-րդ տարեկան գիտաժողով», մաս II, 2025, էջ 662-670:

     19. Դալալյան Տ․Ս․, Վիպաբանական ընդհանուր սխեմաները հայ­կա­կան և օսական էպոսներում, «Պատմաբանասիրական հան­դես», 2025, 2 (229), էջ 137-156։

     20. Կատվալյան Վ․Լ., Լոռու խոսվածքին հատուկ որոշ բառերի մա­սին (համեմատական վերլուծություն), «Պատմաբա­նասիրա­կան հանդես», 2025, 2 (229), էջ 209-225:

     21. Համբարձումյան Վ.Գ., Արսեն Այտընյան. Ականավոր լեզվա­բա­նը, հայերենագետը (ծննդյան 200-ամյակի առթիվ) //«Գիտու­թ­յան աշխարհում», 2025, 4, էջ 16- 21:

     22. Հովհաննիսյան Ն.Գ., Բարբառային բառերի հավելումներ «Հան­դէս բանաստեղծաց» խորագրով ձեռագիր բառարաններում (XIV, XVI, XVIII դարեր), «Լրաբեր հասարակական գիտություն­ների», 3, ՀՀ ԳԱԱ «Գիտություն» հրատ․, Ե․, 2025, էջ 148-160:

     23.Յովհաննիսեան Ն., Նորակազմ բառեր «Հանդէս բանաստեղ­ծաց» խորա­գրով ձեռագիր բառարաններում (ԺԲ.-ԺԴ., ԺԷ., ԺԸ. դարեր), Վիեննա, «Հանդէս ամսօրեայ», թիւ 1-12, 2025, էջ 94-114:

     24. Հովհաննիսյան Ս․Գ․, Գիտություն. հանրամատչելիացում, հան­րայ­­նացում, հանրահռչակում, զարգացում (հոդվածների ժողո­վա­ծու), Եր., ՀՀ ԳԱԱ «Գիտություն» հրատ., 2025, էջ 146-153:

     25. Ղամոյան Լ․Ա․, «Պար» հասկացությունը և նրա բառակազ­մա­կան առանձնահատկությունները գրական հայերենում», Բան­բեր Երևանի համալսարանի, հտ. 16, հ. 3 (48), 2025, էջ 119-127:

     26. Մեսրոպյան Հ․Հ․, Արևմտահայ բարբառները հայ եկեղեցու հո­վանու ներքոյ. Գարեգին Սրուանձտեանց, «Հայոց եկեղեցու դե­րը պետականության բացակայության պայմաններում» գիտա­կան հոդվածների ժողովածու, Ե., 2025, էջ 163-177:

    27. Մեսրոպյան Հ․Հ․, Համբարձումյան Ս. Վ., Շիրակի խոսվածքի բու­սանուններն ըստ Ա. Մխիթարյանցի բառարանի, «Շիրակի պատմամշակութային ժա­ռան­գությունը. հայագիտության արդի հիմնահարցեր» 12-րդ գի­տա­ժողովի նյութեր, Գյումրի, 2025, էջ 290-295։

    28. Մեսրոպյան Հ․Հ․, Լեզուական դիտարկումներ հայոց դիւցազ­նա­վէպի շուրջ, «Հասկ» հայագիտական տարեգիրք Մեծի Տանն Կի­լիկիոյ Կաթողիկոսութեան, Անթիլիաս-Լիբանան, 2025, էջ 567-579:

    29. Մեսրոպեան Հ. Յ., Պօղոսեան Ա. Կ., Սասնայ ծռեր հերո­սավէպը և բարբառագիտական տառադարձութեան նորագոյն միջոց­ների կիրառման անհրաժեշտութիւնը պատումները վերա­հրա­տա­րա­կելիս, «Գիրք» հրատ., Լոս Անջելէս-Երևան, 2025, էջ 158-171։

    30. Մեսրոպեան Հ. Յ., Հայ ժողովրդի բռնի տեղահանու­թիւնները լեզուամշակութային արժէքների խաթարման պատճառ, «Հա­յու­թեան տեղաշարժերը և փոխակերպումները 20րդ դարուն և 21րդ դարու սկիզբին», «Լուսակն», Բէյրութ, 2025, էջ 37-46։

    31. Մեսրոպեան Հ. Յ., Պօղոսեան Ա. Կ., Լեզուական դիտար­կում­ներ հայոց դիցազնավէպի շուրջ, «Հասկ» հայագիտական տարե­գիրք Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան, Անթիլիաս, Լիբանան, 2025, էջ 567-579։

    32. Մեսրոպյան Հ.Հ., Հայ-ռուս-վրաց- քուրդ լեզվամշակույթը Հով­սեփ Օրբելու բարբառային հետազոտություններում, Армяно-русско-грузино-курдский языки и культура в диалектологи­чес­ких исследованиях Овсепа Орбели, «Арменоведение в контексте языков и культур», сборник научных статей, издательство «Мос­ковский государственный лингвистический университет», Москва, 2025, էջ 112-121.

   33. Մկրտչյան Մ.Ս., Ներհականիշությունը հայերենի բառապա­շա­րում, «Բանբեր Երևանի համալսարանի. բանասիրություն», Ե., հատ. 16, թիվ 2 (47), էջ 72-88:

   34. Մկրտչյան Մ.Ս., Հիշողությունն իբրև մշակութային հիշո­ղու­թյուն ձևավորող գործոն. նշանագիտական մոտեցում, Բանբեր Բրյու­սովի անվ. պետական համալսարանի. լեզվաբանություն և բանասիրություն, 1 (72), Ե., էջ 72-88:

    35. Մովսեսյան Ռ.Ա., Ղարաբաղի բարբառի դարձվածքների ուսու­ցումը, «Գիտական Արցախ», 1, Ե., 2025, էջ 108-120։

    36. Ներսիսյան Վ.Ա., Ղալակչյան Ռ.Ա., Բառապաշարի լեզվաո­ճա­կ­ան առանձնահատկությունները Գուրգեն Մահարու «Ծաղկած փշալարեր» վիպակում, ԳՊՀ գիտական հոդվածների ժողովա­ծու, 20, Ե., 2025 , էջ 327-338։

    37. Սարգսյան Ա․ Յու․, Մինասյան Շ.Մ., Արցախի (Ղարաբաղի) բար­­­բառը և բանահյուսությունը XIX դարի սկզբնաղբյուրներում և ուսումնասիրություններում, 1, «Լրաբեր հասարակական գի­տու­­թյուն­ների», 2025, 128-142:

    38. Սարգսյան Ա., Մինասյան Շ.,  Արցախի ազգագրությունը, բա­նա­հյուսությունը և բարբառը XIX դարի երկրորդ կեսի ռուսական հրատարակություններում, «Վէմ», 4, Ե., 2025, էջ 224-244։

    39. Վարդանյան Ա․Վ․, Ճահուկ-Վայքի միջբար­բառը վիմագրերում, որմ­նա­նկարների մակագրու­թիւններում եւ ձեռա­գրե­րի յիշա­տա­­­կա­րաններում, «Հանդէս ամսօրեայ», 1-12, Վիեննա, 2025, էջ  115-122:

    40. Քումունց Մ.Ս., Լավրենտի Հովհաննիսյան, «Ղարաբաղի (Ար­ցա­խի) բարբառի հնաբանությունները» (գրախոսություն), «Լրա­բեր հասարակական գիտությունների», N 1, 2025, էջ 282-288:

    41. Քումունց Մ., Գորիսի բարբառի տոհմանունները, «Арменове­де­ние в контексте языков и культур: сборник научных статей II Международной научно-практической конференции, г. Москва, 18–19 апреля 2023 года / ответственный редактор А. Ж. Марти­росян, ред коллегия: Н. С. Шаталова, Г. А. Акобджанян, Ж. С. Хулхачиева и др. », Մոսկվա, 2025, էջ 77-90:

    42. Асоян Т.А., Папикян С.В., Вербальная агрессия в армянских и рус­ских средствах массовой информации, Сборник научных статей Гаварского государственного университета, 19, 2025, ст. 365-374.

    43. Асоян Т.А., О лексикографической деятельности Мхитаристов, Арменоведение в контексте языков и культур, Сборник научных статей 2-ой международной научно-практической конферен­ции, Москва, 2025, ст. 36-44․

    44. Варданян А.В., Хранитель армянского Великого поста и шумерс­кий Хумбаба, "Религиоведение", N 3, Благовещенск, 2025, с. 59-65.

    45. Далалян Т.С., Общая характерискика фольклорных материалов в Эминском этнографическом сборнике, "Культурное наследие Ро­с­­сийс­кой и Ново-Нахичеванской епархии Армянской Апос­толь­с­кой Церкви. 1717–2025", Санкт-Петербург, Материа­лы межд­­у­­­на­род­ной конференции по арменоведению, 2025, с. 132-138.

    46. Месропян А.О., Роль епархии российских армян в развитии ар­мянской диалектологии, "Культурное наследие Российской и Ново -Нахичеванской епархии Армянской Апостольской Церк­ви. 1717 – 2025", Санкт-Петербург, Материалы международной конференции по арменоведению, 2025, с. 17- 23.

    47. Тигранян С. Т., Критика деятельности Фатимидских халифов и от­ра­жение религиозных положений в учении Ибн Таймийи, Вестник Российско-Армянского (Славянского) университета" (серия: гума­ни­­тар­ные и общественные науки), N 3, 2025, с. 178-190.

    48. Avetyan S.R., Several Different Origins of the Ա /A/ Vowel-Final Imperative of Simple Verbs in the Է/Ի /Ē/I/ Conjugation in Modern Ar­menian Dialects, Yerevan, "Bulletin of Yerevan University. Philol­o­gy", Vol. 16, N 1 (46), 2025, p. 57-72.

    49. Avetyan S.R., A morphosyntactic analysis of Latin multi-word ana­to­mical terms and their translation equivalents in English and Ar­me­n­ian, "Hermēneus". Spain, Revista de Traducción e Interpretación, 2025, vol. 27, p. 97-125.

    50. Firyan A., Anomic Trends in Business Ethics and Leadership Research in Changing Society, Business Ethics and Leadership, 9(4), 163-179, 2025 ISSN (online) – 2520-6311; ISSN (print) – 2520-6761, Published: 31 December 2025, Publisher: Academic Research and Publishing UG (i.G.) (Germany).

    51. Katvalyan V.L., Khachatryan H.R., Barnasyan J.A., Gharibyan A.A., Hodgson C., Kumunts M.S., Domestic Animals in Armenian Proverbs: A Cognitive Approach, Saint-Petersburg, "Etnografia", N 3, 2025, p. 162 -185.

    52. Katvalyan V.L., Gharibyan A․A., Hovhannisyan N․G., Mkhitaryan G․ M., Analysis of Gender Differences in the Vocabulary of Dialectal Ar­me­­nian, Barcelona, "Dialectologia" N 35, 2025, p. 109-131.

    53. Katvaljan V.L., Gharibyan A.A., Hovhannisyan N.G., Vardanyan A.V., Mkhitaryan G.M., Rivola’s Baragirk’Hayoc’. Dictionarium Arme­no-Latinum (1621): An Analysis of Vocabulary Related to Na­tions and Countries in the First Printed Armenian Dictionary, Toronto, "Lexoco­gra­phy", vol. 12, iss. 2, 2025, p. 53-73.

    54. Kumunts M.S., Margaryn I.A., Miqayelyan S.A., Khachatryan V.M., Gevorgyan G.G., Khachatryan H.R., Grigoryan S.M., Nersisyan L., In­do-European origins of Syunik-Artsakh Agricultural Terms, Sin­gapore, "Forum for Liguistic Studies", vol. 7, iss. 5, 2025, p. 535-548.

    55. Mkhitaryan G.M., Dilbaryan N.H., Religious Terms in Classical Ar­me­nian Based on the Book "Refutation of the Sects" by Yeznik Kogh­batsi, Singapore, "Forum for Linguistic Studies." 2025, 7(3), p. 1038–1046.

    56. Mkrtchyan M.S., Book Cover as a Semiotic Translation: The Case of the Autobiography Mayrig by Henri Verneuil, Tomsk, ΠΡΑΞΗMΑ. Journal of Visual Semiotics, 2025, iss. 4 (46), p. 122-141.

    57. Tadevosyan H.M., Khachatryan V.M., Lexical Analysis of Disease Names Based on Zoonyms in Medieval Armenian Medical Books, Trna­va, "Lege artis. Language Yesterday, Today, Tomorrow", vol. X, N 2, 2025, p. 149-166.

    58.Tigranyan S., The debates around the createdness of the Qur’an: Ibn Tay­miyyah’s approach, Bulletin of the Institute of Oriental Studies,Vol. 5 No. 1, 2025, NAS RA, p. 14-27.

 

*Հոդվածները հրապարակվել են «Լեզու և լեզվաբանություն» գի­տական հանդեսում, 1 (32), Ե., ԼԻ հրատ., 2025, 110 էջ:

 

    59. Մեսրոպյան Հ․Հ․, Ռշտունիքի բարբառային հայերենի ընդհա­նուր բնութագիրը (Ըստ Ռշտունցիների պատմած ժողովրդա­կան հե­քիաթների), էջ 17-35:

    60. Ներսիսյան Վ.Ա., Բառակազմության տեսական և մանկա­վար­ժական հարցերի քննությունը Արարատ Ղարիբյանի աշխա­տու­­­թ­­յուններում, էջ 36-50։

    61. Թադևոսյան Հ.Մ., Բառերի նոր իմաստային կիրառություններ հայ միջնադարյան բժշկարաններում (Գրիգորիս, «Քննութիւն նար­­­­­­դոյ եւ նորին ցաւոց», «Բժշկարան ձիոյ եւ առհասարակ գրաստ­նոյ»), էջ 51-62։

    62.  Մարգարյան Լ.Գ., Արցախի բնակավայրերի ի վերջնահնչյուն բա­ղադրիչով անվանումների քննություն, էջ 63-79։

    63.Խաչատրյան Վ.Մ., Կարևոր ներդրում Հ. Շիրազի լեզվի բառա­պա­շարի ուսումնասիրության մեջ (գրախոսություն), էջ 96-99:

 

*Հոդվածները հրապարակվել են «Լեզու և լեզվաբանություն» գի­տական հանդեսում, 2 (33), Ե., ԼԻ հրատ., 2025, 99 էջ:

   64.Համբարձումյան Վ.Գ., Ստուգաբանական դիտարկումներ, էջ 57-67:

    65. Միքայելյան Ս. Ա., Հայերենում ռուսերենի միջնորդությամբ կա­տար­­ված արաբական փոխառություններ, էջ 15-25:

    66. Պապիկյան Ս․Վ., «Բնակավայր, կացարան» իմաստային խմբի որոշ հատկական փոխառությունների քննություն, էջ 77-85:

    67. Սարգսյան Ա. Յու., Մինասյան Շ.Մ., Ալթունյան Է.Ռ., Սերգեյ Աբ­րա­համ­յանի բարբառագիտական ներդրումը, էջ 3-14:

    68. Սիրունյան Տ. Ղ., «Քերականութիւն է Ը մասանց բանի» (ԺԷ դար). բնույթը և աղբյուրները, էջ 26-46:

 

*Հոդվածները հրապարակվել են «Ջահուկյանական ընթերցում­ներ» գիտական հանդեսում, 1 (22), Ե., ԼԻ հրատ., 2025, 147 էջ:

 

    69. Խաչատրյան Հ․Ռ․, Դիտարկումներ Կռզենի բարբառի բառա­պա­շա­րի շուրջ, էջ 13-28։

    70. Կատվալյան Վ․Լ․, Լոռու խոսվածքի և Արարատյան բարբառի առնչությունների շուրջ, էջ 29-47։

    71. Վարդանյան Ա․Վ․, Պարսկերենից փոխառյալ բառակապակ­ցու­թ­յուններ Ճահուկ-Վայքի միջբարբառում, էջ 81-92։

    72. Ֆիշենկճեան Ա․Ա․, Ներգործական բայերու խնդրառութան հիմ­նա­հարցերը հայերէնի մէջ (արեւելահայերէն-արեւմտա­հայե­րէն), էջ 93-106։

    73. Մկրտչյան Գ.Գ., Խառատյան Մ.Հ., Լեզվական նորմը և միջին հա­յե­­րե­նը, էջ 125-143.

 

*Հոդվածները հրապարակվել են «Բառագիտության արդի խնդիր­ներ» հանրա­պետական գիտաժողովի նյութերի ժողովածու­ում, Ե., ԼԻ հրատ., 2025, 136 էջ:

    74. Գալստյան Ա․Ս․, Թելյան Լ.Գ., Հայերենի տալ բայի իմաստա­գործառական քննություն, էջ 4-7։

    75. Առաքելյան Կ.L., Նորակազմ բառեր արդի հայ քնարերգության մեջ, էջ 8-12։

    76. Գրիգորյան Գ.Գ., Բարևելու ժեստերի փոփոխությունը Կովիդ-19-ի (COVID-19) ժամանակաշրջանում. հանրամշակութային վեր­լու­ծություն, էջ 13-21:

    77. Հակոբյան Ֆ.Ա․, Արհեստական բանականության համակար­գերի դերը բառիմաստի բացատրության գործընթացում, էջ 22-27։

    78. Հակոբյան Ֆ.Ա., Արհեստական բանականության տեխնոլոգիա­ների կիրառությունը էլեկտրոնային բառարանագրության մեջ, էջ 28-34։

    79. Ղազարյան Հ.Ս., Տարարժեք երկրորդական ձևույթները ժամա­նակակից հայերենում, էջ 58-68։

    80. Ղամոյան Լ.Ա., «Խաղ» արմատի բառակազմական և իմաս­տային առանձնահատկությունները, էջ 69-80:

    81.  Պապիկյան Ս.Վ., Դիտարկումներ «Հատկական փոխառություն» տերմինի մասին, էջ 89-95:

    82. Ֆելեքյան Մ.Հ., Բառերի բացատրության բացասական կամ ժխտա­կան եղանակը հայերենի բառարաններում, էջ 96-100:

    83. Խաչատրյան Վ.Մ., Բազմիմաստության և համանունության շփո­թության հարցի շուրջ, էջ 109-121:

    84. Մարգարյան Ի.Ա., Համանուն և հարանուն բաղադրիչներով կազմություններն արդի հայերենում, էջ 122-134:

 

*Հոդվածները հրապարակվել են «Գրական հայերենը ԶԼՄ-նե­րում». Մայրենիի օրվան նվիրված միջոցառման նյութերում, Ե․, ԼԻ հրատ, 2025, 67 էջ։

 

2․  Բարսեղյան Ա.Գ., Հեռուստատեսության լեզուն Հ1 և 1լուրեր.ամ (https://www.1lurer.am/) էջ 9--12։

 

*Հոդվածները հրապարակվել են Սերգեյ Աբրահամյանի ծննդյան 100-ամյակին նվիրված միջազգային գիտաժողովի նյութերի ժողո­վածուում, Ե.,ԼԻ հրատ., 2025, 259 էջ:

 

 

*Հոդվածները հրապարակվել են «Հայ բանասիրութեան հեռա­նկարներ. ուսումնասիրութեան ու ուսուցման արդի խնդիրներ» մի­ջազգային գիտաժողովի նյութերի ժողովածուում, Լոս Անջելէս-Երեւան, N 1, ԱՄՆ Արեւմտեան թեմի հրատ., 2025, 247 էջ:

 

 

*Հոդվածները հրապարակվել են «Հայագիտությունը լեզուների և մշակույթների համատեքստում» միջազգային գիտաժողովի նյու­թերի ժողովածուում, Մոսկվա, ՄՊԼՀ հրատ., 2025, 286 էջ:

 

 

 

 

об основных результатах научной и научно-организационной деятельности Института языка имени Р. Ачаряна НАН РА в 2025 г.

 

            В рамках темы «Изучение армянских диалектов» (рук. д.ф.н. В. Катвалян) особую важность приобрело начало работ по составлению «Диалектологического атласа армянского языка», а также подготовка и публикация выпуска А, посвященного Гегаркуникской области (автор — В. Катвалян). Впервые в армянской действительности издан региональный диалектологический атлас, включающий около 70 изоглосс, 2 карты общего характера и 65 изоглоссных карт с охватом около девяноста населенных пунктов. Каждая карта сопровождается комментариями, касающимися проявления изоглосс как в диалектном армянском языке в целом, так и в говорах области. Работа выполнена на двух языках — армянском и английском, что позволит также иноязычным исследователям ознакомиться с представленным материалом и использовать его.

            В рамках темы «Вопросы исторического развития армянского языка» (рук. к.ф.н. Г. Мхитарян) была завершена работа «Рукописные словари под заглавием "Андес банастехцац" (XIII–XVIII вв.)». Были изучены 63 рукописных варианта средневековых словарей под заглавием "Андес банастехцац", хранящихся в Матенадаране имени Маштоца. Эти словари представляют собой ценные коллекции, достоверно отражающие языковую ситуацию своего времени, в частности лексические факы; содержащийся в них материал впервые введён в научный оборот и подвергнут всестороннему анализу (как с филологической, так и с лингвистической точек зрения). В сравнении с текстовыми образцами армянской библиографии детально рассматриваются имеющиеся в рукописях изменения значений слов и новообразования, выделяются и исследуются диалектные формы, заимствования и иноязычные формы.

            В рамках темы «Вопросы общего, сравнительного и прикладного языкознания» (рук. д.ф.н. В. Амбарцумян) была завершена монография «Очерки истории литературного армянского языка». Она охватывает ключевые вопросы истории литературного армянского языка, решение которых имеет важное значение для формирования нового и более предметного представления об историко-культурном самобытном прогрессе нашего языка и говорящего на нем общества в целом. Работа представляет собой филолого-лингвистическое исследование, затрагивающее избранные, до сих пор не изученные языковые материалы древнего, среднего и нового периодов письменной эпохи.

 

            В рамках темы «Изучение армянских диалектов» (рук. д.ф.н. В. Катвалнян) было завершено исследование на тему «Диалектная лексика Арцаха-Сюника». Были рассмотрены и прокомментированы ситуативные варианты слов, персидские заимствованные словосочетания в междиалекте Джахук-Вайка. Выполнена этимология диалектных слов. Исследован ряд особенностей лексики Крзенского диалекта, а также некоторые термины древнеармянского пласта. Рассмотрены названия растений в говоре Ширака согласно словарю А. Мхитарянца. Были представлены некоторые особенности лексики лорийского говора. Проведены исследования языка эпических сказаний, рассмотрено проявление в них ряда диалектных форм. Осуществлен анализ фонетико-грамматических систем говора Фурнос-Улнии — одной из диалектных единиц западноармянской группы. Составлена общая характеристика диалектного армянского языка Рштуника. Были рассмотрены особенности употребления Хойского диалекта, а также междиалектные связи Араратской и Хой-Марагинской диалектных групп на территории Нахичевана. Изучен вопрос взаимоотношений Араратского диалекта и Лорийского говора. Проведено сравнение форм несовершенного времени Араратской и Хой-Марагинской диалектных групп, составлена их сравнительная характеристика. Были развернуты работы по сопоставительному анализу фонетических систем Мушского и Сасунского диалектов.

            Были изучены работы по исследованию Карабахского диалекта, проведенные в XX веке; рассмотрены вопросы исследования фонетико-лексико-грамматических закономерностей диалекта и его субдиалектов такими авторами, как А. Гарибян, А. Григорян, Г. Джахукян, С. Абрамян, К. Давтян, А. Погосян и А. Маргарян. Была представлена деятельность армянской церкви по сохранению и изучению диалектов.

Были введены данные, касающиеся грамматических изоглосс, из тридцати тетрадей. Велись работы по пополнению диалектной фонотеки. В целях сбора нового диалектного материала были проведены научные экспедиции и полевые исследования.

            В рамках темы «Вопросы исторического развития армянского языка» (рук. к.ф.н. Г. Мхитарян) были выявлены и прокомментированы изменения в словарном составе и грамматическом строе армянского языка на разных этапах его развития, а также закономерности их реализации. Выполнены толкования и этимология некоторых древнеармянских слов, проведена классификация и изучение слов иностранного происхождения, использованных в трудах XV века.

            Исследованы неопубликованные рукописные грамматики. Изучены лексические варианты и дублеты в рукописных словарях под заголовком «Андес банастехцац» (XII–XVI вв.). Подведены итоги изучения терминологической лексики в трудах Г. Татеваци. Проведено исследование языковых особенностей загадок Н. Шнорали. Изучены библейские фразеологизмы в сравнении с греческим и древнееврейским языками.

            В рамках темы «Вопросы общего, сравнительного и прикладного языкознания» (рук. д.ф.н. В. Амбарцумян) были проведены исследования в областях общего, прикладного, сравнительного и типологического языкознания. Были развернуты исследовательские работы в сфере цифровой лингвистики, в частности — в направлении теории лингвистического моделирования и изучения искусственного интеллекта. Продолжено сравнительное и типологическое изучение армянского языка и ряда языков региона. Проведено сравнение армянского и тохарских языков. Изучены армяно-албанские лексические общности, фонетические и семантические различия в отражении индоевропейских праформ. С точки зрения общего языкознания и типологии исследовано грамматическое выражение значения будущего времени в диалектах восточной группы армянского языка. Изучены арабские заимствования в армянском языке, осуществленные посредством русского языка. Проведено сравнительное и типологическое исследование армянского языка и языков региона, а также этимология терминов, относящихся к небесной сфере. Исследуется проявление антонимии (противопоставления) в языке и, в частности, в лексике. Изучены типы энантиосемов в лексике армянского языка, и предложена их авторская классификация.

            В области прикладного языкознания проведен анализ прикладных и компьютерных лингвистических задач. Продолжены исследования в сфере экспериментальной фонетики армянского языка. Изучена связь социолингвистики и фонетики, влияние социальных факторов на фонетические изменения в зависимости от возраста и пола. Проведен анализ гласных систем армянского и английского языков. Велись работы по исследованию проблем билингвизма и нейролингвистики. Исследована роль лингвистических показателей и речевых навыков в диагностике и преодолении аффективных и нервных расстройств. Изучены особенности индивидуального и общественного восприятия смыслов в арабском и армянском языках. Разработана междисциплинарная исследовательская программа «Оценка психического здоровья, коммуникативных навыков и языковой адаптации перемещенного населения посредством анализа диалекта, социальной интеграции и реабилитационных стратегий», реализация которой уже началась в рамках деятельности лаборатории нейропсихолингвистики.

            В рамках темы «Проблемы изучения и нормирования современного восточноармянского и западноармянского языков» (рук. к.ф.н. Т. Асоян) были проведены исследования в области отраслевой терминологии армянского языка, изучены отдельные синтаксические структуры современного армянского языка. Рассмотрены труды армянских лингвистов, посвященные теоретическим вопросам словообразования. Исследованы вопросы языка в периодической печати XIX века.

            Исследованы тематические заимствования, медицинские термины армянского языка, стилистическое использование лексических пластов, а также военная лексика в художественной литературе. Проведен анализ наименований понятий «игра» и «танец», составлен словарь семантического поля «Одежда». Изучено учение о словообразовании современного армянского языка. Проведен лингвистический анализ топонимов Арцаха, изучаются принципы, условия и факторы именования географических объектов. Исследованы заимствования из русского языка в карабахском диалекте. Рассмотрены формально-семантические группы фразеологических единиц современного армянского языка, а также методические приемы обучения фразеологии карабахского диалекта. Изучены вариантные формы (дублеты) в морфологической системе современного армянского языка. Рассмотрены вопросы, касающиеся синтаксической системы современного армянского языка. Изучены проблемы уточнения языковых норм современного армянского языка. Исследовано речевое искусство авторов армянской диаспоры.

               Были исследованы конструкции с компонентами «մեղր» (мёд) и «մեղու» (пчела) в серии «Новые слова». Проведён семантико-функциональный анализ армянского глагола «տալ» (давать). Изучено применение технологий искусственного интеллекта в сфере лексикографии, в частности, в электронной лексикографии и в процессе объяснения значения слова.

            Изучена словообразовательная каузативность в западноармянском языке, проведен сопоставительный анализ лексики. Исследованы основные вопросы управления переходных глаголов. Рассмотрено состояние западноармянского языка в Республике Армения (XXI век). Проведено изучение особенностей лексикографирования нематериальных частей речи. Исследованы проблемы иностранных заимствований в современном западноармянском языке. Продолжается разработка принципов нормирования западноармянского языка и транслитерации имен собственных. Ведутся работы по изучению вопроса уязвимости языков с социолингвистической точки зрения. Исследуются проблемы турецко-западноармянского билингвизма. Изучаются пресса и современные публикации армянской общины Стамбула. Также ведутся работы по изучению международного опыта сохранения языков.

 

            В рамках тематической программы «Диалектная панорама Лорийской области» (рук. д.ф.н. В. Катвалнян) были проведены научные экспедиции в Лорийскую область, в ходе которых собран необходимый для исследования материал из порядка 30 населенных пунктов. Были рассмотрены как общие особенности речи, так и интересные фонетико-грамматические характеристики, своеобразие словообразования и семантики, свойственные отдельным населённым пунктам. По завершении работ были определены границы распространения диалектов в области, в общих чертах описаны эти единицы и классифицированы формы их проявления в данном регионе.

            В рамках программы «Диалект, фольклор, топонимы и родовые имена Горисского региона» (рук. к.ф.н. М.Кумунц) в Сюникской области были проведены диалектологические, фольклорные, этнографические исследования.

            В рамках программы «Создание психометрического пакета для оценки формирования армянского языкового мышления» (рук. к.ф.н. С.Оганесян) была разработана экспериментальная версия первого уровня теста.

 

            В рамках темы «Проблемы изучения и нормирования современного восточноармянского и западноармянского языков» (рук. к.ф.н. Т. Асоян) был опубликован выпуск IX издания «Новые слова», в котором зафиксированы слова, не засвидетельствованные в толковых словарях и словарях неологизмов. Опубликовано пособие «Общее языкознание: руководство к практическим занятиям», целью которого является содействие самостоятельной работе студентов и развитие их практических навыков. Пособие может быть полезно для всех, кто интересуется общим и армянским языкознанием.

            Опубликован труд «Вопросы лексикологии, грамматики и стилистики современного армянского языка», посвященный проблемам нормирования и стилистическим особенностям современного армянского языка.

            В рамках темы «Вопросы общего, сравнительного и прикладного языкознания» (рук. д.ф.н. В. Амбарцумян) была разработана и организована научно-практическая модель «От подсознания к языковому сознанию и коммуникации: трехэтапный лабиринт», которая была представлена на мероприятии «Психологический вернисаж: Expo-25». Модель позволила получить разносторонние данные относительно языкового мышления, внутренней коммуникативной динамики и осознания перцептивных процессов.

            В сотрудничестве Института языка и Научно-исследовательского центра психологии ЕГУ была опубликована книга «Психолингвистическое применение сказки», в которой представлены психолингвистические подходы и методы креативной психологии в области сказкотерапии, а также характер и ключевые аспекты психологической работы, осуществляемой посредством сказки.

            Опубликована книга «Ведомости Института языка НАН РА - 2024», в которой представлены библиографические списки научных работ сотрудников института, опубликованных в 2025 году, а также краткое содержание публикаций (на армянском, английском и русском языках).

 

 

            Within the framework of the project "Study of Armenian Dialects" (supervised by Dr. V. Katvalyan), particular significance was attached to the commencement of work on the "Dialectological Atlas of the Armenian Language," as well as the preparation and publication of Issue "A," dedicated to the Gegharkunik region (authored by V. Katvalyan). For the first time in Armenian reality, a regional dialectological atlas has been published, including approximately 70 isoglosses, 2 general maps, and 65 isogloss maps covering about ninety settlements. Each map is accompanied by commentaries regarding the manifestation of isoglosses both in dialectal Armenian as a whole and in the local sub-dialects of the region. The work is presented in two languages—Armenian and English—which will enable foreign researchers to familiarize themselves with and utilize the presented material.

            Within the framework of the project "Issues of Historical Development of the Armenian Language" (supervised by G. Mkhitaryan, Ph.D. in Philology), the work titled "Manuscript Dictionaries titled 'Andes Banasteghcats' (13th–18th centuries)" was completed. Sixty-three manuscript variants of these medieval dictionaries, preserved at the Mesrop Mashtots Matenadaran, were studied. These dictionaries represent valuable collections that authentically reflect the linguistic situation of their time, particularly lexical realities; the material they contain has been introduced into scientific circulation for the first time and subjected to a comprehensive analysis (from both philological and linguistic perspectives).

            In comparison with textual examples of Armenian bibliography, the work provides a detailed examination of word-meaning changes and neologisms found in the manuscripts, while also identifying and investigating dialectal features, loanwords, and foreign forms.

Within the framework of the project "Issues of General, Comparative, and Applied Linguistics" (supervised by Dr V. Hmbartsumyan), the monograph "Essays on the History of the Literary Armenian Language" was completed. It covers key issues in the history of the literary Armenian language, the resolution of which is crucial for forming a new and more concrete understanding of the historical and cultural distinctive development of our language and of the society that speaks it. The work is a philological and linguistic study that addresses selected linguistic materials from the ancient, medieval, and modern periods of the written era, which have remained unexamined until now.

 

            Within the framework of the project "Issues in the Study and Standardization of the Modern Eastern and Western Armenian Languages" (supervised by T. Asoyan, PhD in Philology), Issue IX of the publication "New Words" was released, documenting words not attested in explanatory dictionaries or dictionaries of neologisms. A textbook titled "General Linguistics: A Guide to Practical Classes" was also published, aimed at supporting students’ independent work and developing their practical skills. The manual may be useful for anyone interested in general linguistics and Armenian linguistics.

            A work titled "Issues of Lexicology, Grammar, and Stylistics of the Modern Armenian Language" has been published, devoted to matters of standardization and the stylistic features of the contemporary Armenian language.

            Within the framework of the project "Issues of General, Comparative, and Applied Linguistics" (supervised by Dr V. Hmbartsumyan), a scientific-practical model titled "From the Subconscious to Language Awareness and Communication: A Three-Stage Labyrinth" was developed and implemented. It was presented at the event "Psychological Vernissage: Expo-25. " The model made it possible to obtain multifaceted data on linguistic cognition, internal communicative dynamics, and the awareness of perceptual processes.

            In collaboration between the Institute of Language and the Research Center of Psychology of YSU, a book titled "The Psycholinguistic Application of the Fairy Tale" was published. It presents psycholinguistic approaches and methods of creative psychology in the field of fairy-tale therapy, as well as the nature and key aspects of psychological work carried out through the medium of the fairy tale.

A book titled "Directory of Institute of Language After H. Acharyan - 2024" presenting the bibliographic lists of scientific works published by the researchers of the Institute in 2025 and the general content of the publications (in Armenian, English, and Russian), has been published.